Wat betekent 1 november voor jou?

Allerheiligen en Allerzielen zijn feestdagen die stammen uit de katholieke traditie. Velen vinden zich niet meer in deze concrete religie, hoewel dezelfde waarden aanwezig blijven. Maar wat Lise Surmont vaak opvalt is dat mensen niet weten hoe ze met ervaringen van verlies moeten omgaan, niet bij zichzelf en daardoor ook moeilijk bij een ander.

"Van jongs af aan was het onderwerp van de dood iets aanwezig in mijn leven. Mijn grootvader, die een kunstencentrum had in Roeselare, was daarin mijn bron van inspiratie. Hij ontwierp zijn eigen doodskist, in doorzichtige glazen wanden. Daarin plaatste hij het skelet van een mensenhoofd met een rode clownsneus op.

Die betekenis kreeg ik al van jongsaf mee, dat de dood ook iets mooi en zelfs origineel kan zijn. Ook zijn graf heeft hij bij leven zelf ontworpen, een plaat in glas waaronder je het gras en onkruid ziet groeien en afsterven. Als opschrift staat ‘Ik zie de mooiste dingen met mijn ogen dicht’. Dat beschouw ik als een ode aan de verbeelding.

Afscheid is tegelijk het meest universele als persoonlijke dat er is. Het is iets wat alle verschillen overstijgt, wat we als mens allemaal meemaken, en tegelijk is het een uiterst intiem proces waarvoor geen handleiding bestaat

Toen ik een intense verlieservaring meemaakte, ben ik in de bibliotheek boeken gaan opzoeken over rouw, om meer te leren over de verschillende fases. Ik volgde een opleiding bij het Huis van de Mens over rouw- en verlies begeleiding, zocht organisaties zoals Beyond the Spoken en Doodgewoon op. Zij kijken met een open blik naar de dood als een overgangsritueel, iets wat je op een heel persoonlijk manier beleeft en ook zo mag inkleden.

Intiem proces

Afscheid is tegelijk het meest universele als persoonlijke dat er is. Het is iets wat alle verschillen overstijgt, wat we als mens allemaal meemaken, en tegelijk is het een uiterst intiem proces waarvoor geen handleiding bestaat. Daar meer aandacht aan besteden, maakt de samenleving ook zachter en menselijker.

Nu zijn velen gericht op een economische manier van denken, waarbij je een strikt aantal dagen recht hebt op verlof bij een overlijden; ik werk freelance omdat ik mij sowieso niet kan vinden in die mathematische manier van leven. Voor mij is het van essentieel belang om te leven vanuit je gevoel en te doen waar je passie ligt. 

Magische deuren

Hoe meer je die drijfveer vanbinnen voedt, hoe sterker die wordt. Leven van wat je warm maakt vanbinnen, niet een beetje (!), maar leven voor iets dat je zo warm maakt dat je geen andere keuze hebt dan die richting te volgen. Eenmaal je dat doet, is mijn ervaring ook dat deuren voor je opengaan op een bijna magische manier. Je leert mensen kennen die op dezelfde energie zitten en je verder leiden.

Loslaten kan je nooit aan een ander opdringen, het is een proces van heling en dat vraagt zoveel tijd als het dier of de persoon nodig heeft.

De pijn erkennen is belangrijk om later opnieuw met een open houding in het leven te kunnen staan. Diepe kwetsuren kunnen, wanneer ze niet de nodige troost vinden, reacties ontwikkelen waarbij de persoon zich telkens opnieuw gaat afschermen voor liefde, om nooit meer dezelfde pijn te voelen. Die keuze om niet meer in verbinding te gaan gebeurt veelal onbewust, maar heeft een ingrijpende invloed op alle interpersoonlijke relaties. Ik vind dat een enorm belangrijke boodschap.

Een rouwproces is een slingerbeweging tussen verzet en aanvaarding, tussen oud en nieuw, tussen een intens rauwe beleving en gemis naar de ander, alsook naar een deel van jezelf waarvan je afscheid dient te nemen.

Een tijdje geleden kwam een verhaal van een orka in de krant, die gedurende 17 dagen en 1600 km haar jong heeft meegedragen na het overlijden. Dat is een prachtige metafoor voor het rouwproces zoals wij dat ook als mens ervaren. Niet voor niets spreken we over "rouwarbeid", iemand verliezen en tot een realiteit komen waarin dit verlies kan en mag bestaan is een lang proces.
Loslaten kan je nooit aan een ander opdringen, het is een proces van heling en dat vraagt zoveel tijd als het dier of de persoon nodig heeft. We leven in een samenleving waarin "you only live once" de klok slaat, stilstaan is taboe en vooruitgang moet liever vandaag dan morgen.

Vasthouden is normaal

Maar rouwen betekent het doorstaan van een diepe shock, het geleidelijk aan beseffen van het verlies. Vasthouden is een heel normale reactie omdat onze hersenen erop voorzien zijn zo'n ingrijpend gebeuren beetje bij beetje te laten binnendringen. Iemand kan echt wel sterven van verdriet.

Er zouden minder depressies zijn als mensen niet leefden onder de druk dat alles snel en veel en goed moet zijn.

Het is het doorstaan van fysieke uitputting, net als bij deze moedige orka. Hormonen veranderen ons lichaam ook op dat moment, een fase van depressie is niet schaamtevol, maar heel natuurlijk in verloop. De hartstreek kan pijn doen, alsof de leegte zich voelbaar maakt. Het lichaam spreekt als een bottenstructuur waaraan herinneringen kleven.

Gevoelens als kwaadheid, onmacht, onbegrip, verdriet, schuld, kunnen heel hardnekkig zijn en alles innemend. Geleidelijk aan wisselen die emoties af met een glimlach en nieuwsgierigheid, het willen weten wat voorbij de horizon ligt.

Er zouden minder depressies zijn als mensen niet leefden onder de druk dat alles snel en veel en goed moet zijn. Echte “dooddoeners” tijdens een rouwproces vind ik uitspraken zoals ‘de draad oppikken’, ‘een nieuw hoofdstuk beginnen’, ‘je moet vooruit kijken’… allemaal manieren om rond de wonde te gaan en die niet ten volle te doorleven.

Net in het doorstaan van die pijn en het luisteren naar jezelf, ontstaat ook de kans tot een innerlijke transformatie. Je wordt letterlijk iemand anders, iemand met dat verhaal, iemand die een oude huid gedwongen moest afwerpen en wennen aan een leven met een leegte. Die leegte kan je met tijd gaan aanvullen met herinneringen en nieuwe ervaringen.

Hoe past Reveil daarin?

Reveil brengt die thema’s op een meer hedendaagse manier terug in de kijker, door op heel wat begraafplaatsen ruimte en tijd te maken voor om een moment van samenhorigheid. Muziek en poëzie zijn de perfecte media om die ruimte te scheppen, waar emoties mogen gehoord worden en de donkerte ervan tegelijk overstegen wordt. Gevoelens die anders misschien onderdrukt blijven, worden aangesproken. Kwetsbaar durven zijn is ook een hele grote kracht. Ik heb zoals vele anderen vaak gehoord dat ik “overgevoelig” ben, maar dat kan je pas zijn in verhouding tot iemand anders die minder gevoelig is en die dat als een muur opwerpt.

Tussen rauw en rouw

Schrijven is ook versterkend voor jezelf en de ander. Het is een manier om stil te staan, bij wat er in jezelf omgaat enerzijds en een manier om te reflecteren over het tijdperk en de maatschappij waarin we leven. Delen wat je schrijft is een manier om mensen wakker te houden, om bewustzijn te creëren. Door een persoonlijk verhaal in poëzie vorm te geven, wordt het als een spiegel voor erkenning waarin ook anderen hun eigen verhaal kunnen vinden.

‘Rauw’ en ‘rouw’ zijn etymologisch nauw verbonden en een eerlijke houding is altijd het meest troostend. Ik geloof niet in wondes die verdwijnen, ze blijven in de kern van wie je bent, echt verdriet en gemis, dat gaat niet weg. Het heeft ook geen enkele zin om dat te willen camoufleren, want dan ontken je iemand in zijn of haar gevoel.

Dat is iets wat schrijvers vaak wel durven, tot uiting brengen wat duister is, moeilijk, taboe. Kijk naar het verhaal van Lise Spit, dat is een realistisch aandoende roman met een donkere kant, die door zoveel mensen is gelezen en geprezen. Zo zie je dat het een gevoeligheid raakt, dat mensen dat wel aankunnen en ook nood hebben aan zo’n klankbord. We hebben allemaal ons verhaal en ieder verhaal mag er zijn. Na het doormaken van een diepgaande verlieservaring, leer je des te meer de schoonheid in te zien van het dagelijkse leven, met een grote dankbaarheid te kijken ook naar de mensen die dicht bij je staan.

Wat ik vooral wil meegeven: het is jouw verhaal, een verlies is diep transformerend en draagt het potentieel in zich tot een uitgepuurde versie van jezelf te komen. Laat je daarbij steunen door iemand die bereid is te luisteren zonder te oordelen, naast jou te staan zonder verwachtingen en met begrip voor jouw proces.

Meer over Lise vind je op haar facebookpagina

illustratie: FeSu - titel: "Surface imperfection"

Praat hieronder mee over dit thema. Is Lise haar verhaal herkenbaar? Wat betekent 1 november voor jou en hoe geef jij invulling aan deze dag?

Reageer